थोडक्यात ओळख
भारतामध्ये पशुपालन हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. विशेषतः देशी गायी आणि म्हशींचे संगोपन अनेक कुटुंबांचे मुख्य उत्पन्न आहे. मात्र, कालांतराने देशी गोवंशाची संख्या कमी होत गेली आणि दुधाचे उत्पादनही अपेक्षेइतके वाढले नाही. या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने राष्ट्रीय गोकुळ मिशन सुरू केले. या योजनेचा उद्देश देशी गोवंशाचे संवर्धन, सुधारित पैदास आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे हा आहे.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन म्हणजे काय?
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची पशुपालन योजना आहे. या योजनेअंतर्गत देशी गायींच्या जातींचे संरक्षण, त्यांची उत्पादकता वाढवणे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पैदास सुधारणा करणे यावर भर दिला जातो.
पूर्वी अनेक भागांत परदेशी जातींचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला. त्यामुळे काही देशी जाती दुर्लक्षित राहिल्या. गोकुळ मिशनमुळे पुन्हा एकदा गिर, साहीवाल, थारपारकर, कांकरेज यांसारख्या देशी गायींच्या जातींना महत्त्व मिळाले.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनचे मुख्य उद्देश
या योजनेमागे काही स्पष्ट उद्दिष्टे ठेवण्यात आली आहेत:
देशी गोवंशाचे संवर्धन आणि संरक्षण
गायींच्या दूध उत्पादन क्षमतेत वाढ
कृत्रिम रेतन आणि सुधारित पैदास पद्धतींचा प्रसार
ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे
शेतकऱ्यांचे पशुपालनातून होणारे उत्पन्न वाढवणे
या उद्दिष्टांमुळे योजना केवळ पशुपालनापुरती मर्यादित न राहता ग्रामीण विकासाशी जोडली जाते.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन अंतर्गत प्रमुख घटक
1. गोसंवर्धन केंद्र (Gokul Gram)
या योजनेत “गोकुळ ग्राम” संकल्पना राबवली जाते. येथे देशी गायींचे संगोपन, पैदास आणि प्रशिक्षणाची सोय केली जाते. शेतकऱ्यांना आधुनिक पद्धती शिकवण्यासाठी ही केंद्रे उपयुक्त ठरतात.
2. कृत्रिम रेतन सेवा
सुधारित वीर्याचा वापर करून गायींची पैदास सुधारली जाते. यामुळे वासरांची गुणवत्ता चांगली राहते आणि पुढील पिढीत दूध उत्पादन वाढते.
3. देशी जातींची नोंदणी
प्रत्येक देशी जातीची माहिती संकलित केली जाते. यामुळे त्या जातीचे जतन करणे आणि भविष्यातील संशोधनासाठी डेटा उपलब्ध होतो.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनचे शेतकऱ्यांना होणारे फायदे
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनमुळे थेट शेतकऱ्यांना अनेक फायदे मिळतात:
देशी गायींमधून स्थिर आणि दर्जेदार दूध उत्पादन
पशुवैद्यकीय सेवा आणि सल्ला सुलभपणे उपलब्ध
दीर्घकाळात पशुपालन खर्चात घट
स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेणाऱ्या गायींमुळे आजारांचे प्रमाण कमी
देशी गायी तुलनेने कमी खर्चात सांभाळता येतात, हे अनेक शेतकऱ्यांच्या अनुभवातून स्पष्ट झाले आहे.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन आणि दुग्धव्यवसाय
दुग्धव्यवसाय करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी ही योजना विशेष फायदेशीर आहे. सुधारित पैदास आणि पोषण व्यवस्थापनामुळे गायींचे दूध उत्पादन हळूहळू वाढते.
याशिवाय, देशी गायींच्या दुधाला स्थानिक बाजारात चांगली मागणी असते. काही भागांत देशी गायींच्या दुधाला वेगळा दरही मिळतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनमध्ये अर्ज कसा करावा?
सामान्यतः या योजनेची अंमलबजावणी राज्य पशुसंवर्धन विभागामार्फत केली जाते. शेतकऱ्यांनी आपल्या जिल्ह्यातील पशुवैद्यकीय दवाखाना किंवा संबंधित विभागाशी संपर्क साधावा.
तेथे उपलब्ध योजनांची माहिती, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि सुविधा याबद्दल मार्गदर्शन मिळते. काही राज्यांमध्ये ऑनलाईन नोंदणीची सुविधाही उपलब्ध आहे.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनचे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्थान
ग्रामीण भागात पशुपालन हा दुय्यम उत्पन्नाचा मोठा स्रोत आहे. शेतीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांना दूध विक्रीतून दररोज रोख उत्पन्न मिळते.
राष्ट्रीय गोकुळ मिशनमुळे देशी गोवंशाचे महत्त्व वाढले आणि पशुपालनाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलला. ही योजना केवळ गायींसाठी नसून संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणारी ठरते.
निष्कर्ष
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन ही देशी गोवंशाच्या संवर्धनासाठी राबवली जाणारी एक महत्त्वाची सरकारी योजना आहे. या योजनेमुळे शेतकऱ्यांना सुधारित पैदास, तांत्रिक मदत आणि दीर्घकालीन उत्पन्नवाढीची संधी मिळते. योग्य मार्गदर्शन आणि सातत्याने केलेले पशुपालन केल्यास, राष्ट्रीय गोकुळ मिशन ग्रामीण भागातील दुग्धव्यवसायासाठी उपयुक्त ठरू शकते.